Hövzə Xəbər Agentliyinin müxbirinin verdiyi məlumata görə, həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübaninin əxlaq dərsi 4 noyabr 2026-cı il çərşənbə günü axşam saatlarında Qum şəhərinin Pərdisan şəhərciyində yerləşən İmam Sadiq (ə) İnstitutunun məscidində "Məkarimul Əxlaq" duasının şərhinə həsr olunmuş mövzu üzrə keçirilib.
O, dərsin əvvəlində əxlaq mövzusunda müzakirələri yenidən davam etdirmək imkanına görə Allah-Taalaya şükürünü ifadə edərək bildirib ki, ötən həftə iştirakçıların əksəriyyəti dərsdə iştirak etmədiyindən əvvəlki dərsin əvvəlcə qısa şəkildə təkrar olunması məqsədəuyğun hesab edilib. O qeyd edib ki, müzakirə olunan mövzu dua haqqındadır. Burada söhbət mütləq mənada duadan deyil, İmam Hüseynin (ə) "Məkarimul Əxlaq" duasında buyurduğu duadan gedir.
Dua insan varlığının ayrılmaz bir hissəsidir
Həzrət Ayətullah üzma Sübhani insanın nə üçün dua etməli və ehtiyaclarını Allah-Taaladan istəməli olduğu sualını irəli sürərək bildirib ki, bu sualın cavabını Qurani-Kərim özü verir:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ
Ey insanlar! Allaha möhtac olan sizsiniz. Allah isə heç bir şeyə möhtac deyil, hər cür tərifə layiqdir.
Fatir surəsi, 15-ci ayə
Ayətullah Cəfər Sübhani sözünə davam edərək bildirib ki, insan başdan-başa ehtiyac içindədir və hər baxımdan möhtacdır. Ehtiyac sahibi olan insan öz ehtiyaclarının aradan qaldırılması üçün varlı və ehtiyacsız olana üz tutmalıdır. Buna görə də dua bizim varlığımızın ayrılmaz tələbidir. Biz mümkün varlıqlarıq və mümkün varlıq hər baxımdan ehtiyac sahibidir.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani «mümkün varlığın qaraüzlülüyü, iki aləmdə də heç vaxt ondan ayrılmayıb, Allah daha yaxşı bilir» məzmunlu beytə işarə edərək bildirib ki, ehtiyac insanın varlığından heç vaxt ayrılmır. Başqa sözlə, ehtiyac insanın zatına xas olan xüsusiyyətdir. Sahib olduğumuz hər şey bizə ən üstün aləmdən bəxş edilib. Buna görə də daim dua etməliyik. Qurani-Kərim bizə dua etməyi əmr edir və bildirir ki, biz də duanızı qəbul edərik.
O əlavə edib ki, ehtiyac bizim varlığımızın ayrılmaz hissəsidir. Ayədə buyurulduğu kimi, siz Allaha möhtacsınız. Buna görə də Allah-Taalanın ehtiyacımızı aradan qaldırması üçün dua etməliyik. Üstəlik, bizim ehtiyacımız bir günlük deyil, davamlı xarakter daşıyır. Biz hər gün, hər an ehtiyac içindəyik. Elə deyil ki, bir anlıq ehtiyacsız olaq və bununla da ehtiyac məsələsi aradan qalxsın. Ehtiyac daim mövcuddur. Buna görə də həmişə dua etməliyik.
Hər şey əvvəlcədən təqdir olunubsa, nə üçün dua edək?
Ayətullah Cəfər Sübhani daha sonra dua ilə ilahi təqdir arasındakı münasibətə dair bir sualı nəzərdən keçirərək bildirib ki, bəzən duanın mahiyyətini dərk etməyən insanlar belə bir sual irəli sürürlər: Nə üçün dua etməliyik? Axı Allahın təqdir etdiyi şey onsuz da baş verəcək. Allahın təqdir və müqəddəratı var və onun təqdir etdiyi hər şey öz vaxtında gerçəkləşəcək. İnsan ya arzusuna çatacaq, ya da çatmayacaq. Əgər onun arzusuna çatması Lövhi-məhfuzda təqdir olunubsa, bəs daha duaya nə ehtiyac var?
Həzrət Ayətullah üzma Sübhani bu suala cavab olaraq bildirib ki, ilahi təqdir insanın duasına şərtləndirilmiş ola bilər. Allah-Taalanın təqdir etdiyi şey bəndənin istəyinə bağlıdır. Yəni bəndə dua edib istədiyi təqdirdə həmin şey ona nəsib olur. Deməli, ilahi təqdir mütləq və şərtsiz şəkildə müəyyən edilməyib ki, insan dua etsə də etməsə də həmin şey mütləq baş versin. Əksinə, onun gerçəkləşməsi duaya bağlıdır. Buna görə də bəndənin arzusuna və ehtiyacına çatmasının səbəblərindən biri onun etdiyi duadır.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani bu hissəni yekunlaşdıraraq bildirib ki, indiyədək iki məsələni qısa şəkildə izah etdik:
Birinci: Nə üçün dua etməliyik? Çünki ehtiyac bizim mahiyyətimizə və zatımıza xasdır. Məhz bu ehtiyac dua etməyimizin səbəbidir.
İkinci: Əgər bir şey əvvəlcədən təyin olunubsa, nə üçün dua etməli olduğumuza dair şübhəyə cavab olaraq bildirdik ki, əvvəlcədən verilmiş bir şey elə dua ilə bağlı ola bilər. Allahın bu gecə həmin ehtiyacı mənə bəxş etməsi mənim duamdan asılıdır. Əgər mən dua etməsəm, həmin ehtiyacın ödənilməsi də təqdir olunmamış olacaq.
Səhifeyi-Səccadiyyə yalnız dua kitabı deyil
O, daha sonra Səhifeyi-Səccadiyyənin məqam və əhəmiyyətinə toxunaraq bildirib ki, Səhifeyi-Səccadiyyə sadəcə dua kitabı deyil, böyük bir məktəbdir. İmam Səccad (ə) Əməvilərin hakimiyyəti dövründə, xüsusilə də Əbdülməlik ibn Mərvanın hakimiyyətdə olduğu ağır siyasi və ictimai basqılar şəraitində İslamın əqidə, əxlaq, əməl və siyasət sahələrinə aid həqiqətlərini dualar vasitəsilə ifadə edib.
Ayətullah Cəfər Sübhani sözünə davam edərək qeyd edib ki, bu əsərin adı dua olsa da Məkarimul Əxlaq duası həmin həqiqətlərin yalnız bir hissəsini əhatə edir. Əslində, Səhifeyi-Səccadiyyədə əqidə, əxlaq, ədəb qaydaları, siyasət və digər məsələlər də öz əksini tapıb.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani mərhum Ayətullah üzma Mərəşinin bir xatirəsinə toxunaraq bildirib ki, o, 60-70 il əvvəl Səhifeyi-Səccadiyyəni Misirin böyük təfsirçilərindən biri olan mərhum Təntavi Cövhəriyə göndərib. Kitab ona çatdıqdan və əsəri oxuduqdan sonra Təntavi Cövhəri cavab məktubu yazaraq belə bir xəzinəyə indiyədək çıxış əldə edə bilmədiyinə görə özünü zərər içində hiss etdiyini bildirib.
Həzrət Ayətullah üzma Sübhani əlavə edib ki, Təntavi Cövhərinin Qurani-Kərimə yazdığı təfsiri var və o, Misirin tanınmış alimlərindən biridir. O, məktubunda belə bir xəzinəyə indiyədək çıxış əldə edə bilmədiklərinə görə xəcalət və təəssüf hissi keçirdiyini yazıb. Buna görə də Səhifeyi-Səccadiyyəni yalnız dua kitabı hesab etməməliyik. İmam (ə) cəmiyyətdə gərginlik yaratmamaq üçün bütün bu həqiqətləri dua formasında bəyan edib.
O bildirib ki, Əbdülməlik ibn Mərvanın təyin etdiyi qubernator Həccac ibn Yusif idi. Həmin şəxs vəfat edərkən 16 min məhbusu var idi. Belə bir dövrdə İmam (ə) həqiqətləri duaların məzmunu arasında ifadə edirdi.
Duanın salavatla başlamasının səbəbi
Ayətullah Cəfər Sübhani "Məkarimul Əxlaq" duasının başlanğıcına işarə edərək bildirib ki, İmam Səccad (ə) duaya salavatla başlayaraq belə buyurardı:
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَبَلِّغْ بِإِیمَانِی أَکْمَلَ الْإِیمَانِ»
Allahummə salli əla Muhəmmədin və alih və bəlliğ bi iməni əkmələl iməni.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani duanın salavatla başlanmasının səbəbini izah edərək bildirib ki, İmam Əlidən (ə) nəql olunan bir rəvayətdə Allah-Taaladan hər hansı bir hacət istənildikdə, həmin istəkdən əvvəl Peyğəmbərə (s) və onun Əhli-beytinə salavat göndərilməsi tövsiyə olunur. Həzrətin ifadəsinə görə, Allah-Taalanın kərəmi o qədər genişdir ki, bir duanı qəbul edib, digərini qəbul etməməsi onun şəninə uyğun deyil.
O, sözünə davam edərək bildirib ki, əvvəlcə Allah-Taaladan Məhəmmədə (s) və onun Əhli-beytinə salavat göndərməsini istəyirik, daha sonra isə öz hacətimizi dilə gətiririk. Allah-Taalanın ilk duanı, yəni salavatı mütləq qəbul edəcəyinə görə, onun kərəmi bir duanı qəbul edib, digərini qəbul etməməsindən daha ucadır.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani bu mövzu ilə bağlı bir xatirəsini də bölüşərək bildirib ki, Misirin tanınmış alimlərindən biri, hətta ABŞ-in İrana qarşı hücumunu da pisləmiş həmin şəxs bir məclisdə natamam salavat göndərib. O, həmin şəxsə müraciətlə deyib: Əzizim, siz İslam məzhəbləri arasında yaxınlaşma hərəkatının aparıcı simalarından və müsəlmanların birliyinə çalışan şəxslərdən birisiniz. Lakin göndərdiyiniz bu salavatda Peyğəmbərin (s) Əhli-beytinin adı çəkilmir və mən bundan məmnun deyiləm. Həmin şəxs isə salavatın bu hissəsini düzəldəcəyini bildirib.
İmam Səccadın (ə) imanının ən kamil mərtəbəsinə çatmaq istəməsinin iki izahı
Ayətullah üzma Cəfər Sübhani duasının ilk hissəsinə qayıdaraq bildirib ki, İmam Hüseyn (ə) duanın əvvəlində belə buyurur:
«وَبَلِّغْ بِإِیمَانِی أَکْمَلَ الْإِیمَانِ»
İmanımı imanın ən kamil mərtəbəsinə çatdır.
O əlavə edib ki, İmam Hüseynin (ə) imanının kamil olduğunu nəzərə alaraq, bu duanın nə üçün edildiyi sualı ortaya çıxa bilər. Birincisi, mümkündür ki, hətta həmin böyük şəxsiyyətlərin də iman və kamillik baxımından müxtəlif mərtəbələri olsun. İman yalnız bir mərtəbədən ibarət deyil. Onlar məsum və kamil imana sahib olduqları halda belə, daha yüksək kamillik mərtəbələrinə malik ola və ibadət, dua vasitəsilə həmin mərtəbələrə yüksələ bilərlər.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani sözünə davam edərək bildirib ki, ikinci ehtimal budur: Bu dua bəndələrə, yəni bizə öyrətmək məqsədi daşıyır. Başqa sözlə, biz də Allah-Taaladan istəyərkən belə deməliyik: İmanımı imanın ən kamil mərtəbəsinə çatdır.
O bildirib ki, beləliklə, bu ifadənin iki izahı var. Birincisi, peyğəmbərlər və övliyalar kamilliyə sahib olduqları halda belə, onların kamilliklərinin müxtəlif dərəcələri ola bilər və onlar ibadət və Allah-Taaladan istəmək vasitəsilə həmin yüksək mərtəbələrə çata bilərlər. İkinci izah isə budur ki, bu ifadə bizə dua etməyi öyrətmək məqsədi daşıyır.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani sonda «qızım, sənə deyirəm, gəlinim, sən eşit» mənasını ifadə edən məsələni misal çəkərək bildirib ki, Qum əhalisi arasında belə bir məsəl var. Bu dua da həmin məsəl kimi əslində bəndələrə, yəni bizə dua etməyi öyrətmək məqsədi daşıyır.
İman əməllə eyni olmalıdır
Ayətullah üzma Cəfər Sübhani imanın mərtəbələrini izah edərkən İslamın üç əsas prinsipdən ibarət olduğunu bildirən ifadəsinə toxunaraq deyib:
أُصُولُ الْإِسْلَامِ ثَلَاثَةٌ: الْإِقْرَارُ بِاللّٰهِ، وَالْإِقْرَارُ بِالرَّسُولِ، وَالْإِقْرَارُ بِالْمَعَادِ.
Oxunuşu:
Üsulul-İslami sələsətun: Əl-iqraru billəh, vəl-iqraru bir-rəsul, vəl-iqraru bil-məad.
Tərcüməsi:
İslamın əsasları üçdür:
Allahı qəbul və təsdiq etmək, Peyğəmbəri qəbul və təsdiq etmək,
Məadı (axirət həyatını və yenidən dirilməni) qəbul və təsdiq etmək.
İmanın birinci mərtəbəsi insanın tövhidə, Peyğəmbəri-Əkrəmin (s) nübüvvətinə və məada şəhadət verməsidir. Bu üç prinsip olmadan iman gerçəkləşmiş hesab olunmur.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani əlavə edib ki, imanın ilk mərtəbəsi şəhadəti dil ilə deməkdir. Yəni insan bu üç prinsipə dil ilə iqrar və şəhadət edir. Lakin bu mərhələ imanın kamillik mərtəbəsi deyil. İmanın ikinci mərtəbəsi isə bu şəhadətin əməllə uyğun olmasıdır.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani sözünə davam edərək bildirib: Bir şəxs Allahdan qorxduğunu söyləyir, lakin eyni zamanda sələmçiliklə məşğul olur. Belə bir iddia doğru sayıla bilməz. Yaxud insan qiyamətə iman gətirdiyini bildirir, amma əməldə bu imanın tələblərinə uyğun davranmır. Halbuki iman əməllə müşayiət olunmalıdır. Necə ki, rəvayətdə buyurulur:
«الْإِیمَانُ مَا وَقَرَ فِی الْقَلْبِ وَصَدَّقَهُ الْعَمَلُ»
Yəni iman qəlbdə möhkəm yer tutan və əməlin təsdiqlədiyi həqiqətdir. Bundan da yüksək mərhələ insanın ibadət sayəsində elə bir məqama yüksəlməsidir ki, hələ bu dünyada ikən axirəti və bərzəx aləmini müşahidə edə bilsin.
Ayətullah üzma Cəfər Sübhani imanın üç mərtəbəsini ümumiləşdirərək deyib: Birinci mərtəbə insanların Peyğəmbərin (s) hüzuruna gəldikləri zaman dilləri ilə ifadə etdikləri tövhid və risalətə şəhadətdir. Lakin nicat yalnız bu şəhadətlə məhdudlaşmır. «وَصَدَّقَهُ الْعَمَلُ» – yəni imanla yanaşı əməl də olmalıdır. İmanın daha yüksək mərtəbəsi isə insanın hələ bu dünyada ikən bərzəx aləmini müşahidə etməsidir. Qurani-Kərimdə buyurulur:
«كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ»
İman və yəqin mərtəbələrinin od nümunəsi ilə izahı
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani əxlaq alimlərinin imanın mərtəbələri ilə bağlı izahlarına toxunaraq əlavə edib: Bu mərtəbələri izah etmək üçün od nümunəsi göstərilir. Birinci halda insana odun mövcud olduğu xəbər verilir. İkinci halda o, odu öz gözü ilə görür. Üçüncü mərhələdə isə əlini oda yaxınlaşdıraraq onun yandırıcı təsirini hiss edir. Əsas mərhələ məhz budur. İmanın kamilliyi də bu mərhələdə təzahür edir.
O, sözünə davam edərək bildirib ki, İmam Səccad (ə) imanın ən kamil mərtəbəsini Allahdan istədikdən sonra belə buyurur:
«وَاجْعَلْ یَقِینِی أَفْضَلَ الْیَقِینِ».
Yəni İmam (ə) həm imanın ən kamil mərtəbəsinə çatmağı, həm də ən üstün yəqinə nail olmağı istəyir. Kamil yəqin də məhz sonuncu mərhələdir.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani əlavə edib: Bəzən biz odu görməmiş oluruq və bizə odun istilik verən bir şey olduğu bildirilir. İkinci mərhələdə odu uzaqdan görür və ona yaxınlaşırıq. Üçüncü mərhələdə isə əlimizi sobaya yaxınlaşdıraraq onun istiliyini hiss edirik. Əsas mərhələ məhz budur.
Ayətullah üzma Cəfər Sübhani bildirib ki, insan axirətə münasibətdə də belə bir mərhələyə çatsa, onu təsəvvür etsə, bu inama uyğun əməl etsə və daha sonra pərdələr kənara çəkilərək axirəti müşahidə etsə, bu, imanın və yəqinin ən kamil mərtəbəsi olar. Başqa sözlə, bu mərhələdə insanın həm yəqini, həm də imanı kamilliyə çatmış olur. Məhz buna görə İmam Səccad (ə) əvvəlcə Allahdan belə istəyir:
«وَبَلِّغْ بِإِیمَانِی أَکْمَلَ الْإِیمَانِ»
Bəlliğ bi iməni əkmələl iməni.
İmanımı imanın ən kamil mərtəbəsinə çatdır.
Ardınca is buyurur:
«وَاجْعَلْ یَقِینِی أَفْضَلَ الْیَقِینِ».
Vəcəl yəqini əfzələl-yəqin.
Tərcümə:
Mənim yəqinimi (əminliyimi) ən üstün yəqin və əminlik dərəcəsinə çatdır».
Tam yəqin və həqiqətin müşahidə edilməsi
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani tam yəqinin pərdələrin kənara çəkilməsi və insanın həqiqəti olduğu kimi müşahidə etməsi olduğunu vurğulayaraq bildirib: Kəşf əhli olan şəxslər həqiqətləri görür və dərk edirlər. Bəzən bir şəxsə yemək gətirirlər, lakin o, yeməkdən imtina edərək deyir: Mən bu yeməyin içində qan görürəm. Mən baxanda kabab görürəm, o isə baxanda qan görür. Bu, kəşf halıdır. Yəni həqiqət həmin şəxsə aşkar olur və o, axirətin gerçəkliyini hələ bu dünyada ikən müşahidə edir.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani «ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَیْنَ الْیَقِینِ» ayəsini oxuyaraq sözünə davam edib: Üç mərhələ var: Eşitmək, görmək və toxunaraq hiss etmək. İnsan hələ bu dünyada ikən axirəti müəyyən mənada dərk edə bilər.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani xatırladıb ki, axirətdə bütün insanlar sıraya düzüldükdə və Sirat körpüsündən keçməli olduqda həqiqəti öz gözləri ilə müşahidə edəcəklər. Qurani-Kərimdə buyurulur:
وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا ۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا
İçinizdən ora girməyəcək heç kim yoxdur. Bu, Rəbbinin qəti hökmüdür. (Bir rəvayətə görə, bütün insanlar cəhənnəmə girəcək, ancaq Allah-Təala yaxşıları oradan xilas edəcəkdir. Digər bir rəvayətə görə isə, möminlərin cəhənnəmə girmələri, cəhənnəmin üzərindəki Sirat körpüsündən keçmələrindən ibarətdir.)
Məryəm surəsi, 71-ci ayə
Bu, son dərəcə çətin bir mərhələdir. Məhz buna görə alimlər bildirirlər ki, insanların ora daxil olması qətidir, lakin oradan çıxması qəti deyil.
O, sözünə davam edərək bildirib ki, bu ayə Peyğəmbəri-Əkrəmə (s) nazil olduqda Allahın Rəsulu (s) ağlamağa başlayıb və uzun müddət göz yaşı töküb. Heç kəs onu sakitləşdirə bilməyib. Bu zaman həzrət Fatimeyi-Zəhranın (s.ə) çağırılmasını təklif ediblər. Çünki Peyğəmbər (s) qızına xüsusi məhəbbət bəsləyirdi və onun gəlişinin həzrətin diqqətini başqa istiqamətə yönəldə biləcəyini düşünürdülər. Həzrət Fatimeyi-Zəhra (s.ə) gəldikdə Peyğəmbər (s) ayəni ona oxuyub və həmin hal həzrət Fatimeyi-Zəhraya (s.ə) da sirayət edib:
وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا ۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا
İçinizdən ora girməyəcək heç kim yoxdur. Bu, Rəbbinin qəti hökmüdür.
Məryəm surəsi, 71-ci ayə
Qurani-Kərimi aramla və mənalarına diqqət yetirərək oxuyun
Ayətullah üzma Cəfər Sübhani Qurani-Kərimin mənalarına diqqət yetirilməsinin vacibliyini vurğulayaraq bildirib: Qurani-Kərimi oxuyarkən onun mənalarına xüsusi diqqət yetirin. Quranı sadəcə oxumaq insanın mənəvi cəhətdən formalaşması üçün kifayət deyil. Onu aramla oxuyun və mənaları üzərində dərindən düşünün. Məhz bu yanaşma insanın şəxsiyyətinin formalaşmasına, mənəvi təkamülünə və axirət yönümlü bir həyat tərzi qazanmasına zəmin yarada bilər.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani bir daha İmam Səccadın (ə) «Məkarimül Əxlaq» duasının əvvəlində yer alan münacatın iki hissəsinə toxunaraq əlavə edib ki, İmam Hüseyn (ə) Allah-Taaladan iki şeyi istəyir: İmanın ən kamil mərtəbəsinə çatmağı və ən üstün yəqinə nail olmağı. Başqa sözlə, İmam Səccad (ə) insanın həqiqəti elə bu dünyada ikən öz gözü ilə müşahidə edə biləcəyi bir mərtəbəyə yüksəlməsini diləyir.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani İmam Əlinin (ə) belə buyuruğunu xatırladaraq bildirib:
«لَوْ کُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقِینًا»
Oxunuşu: Ləv kuşifəl-ğitau məzdədtu yəqinə.
Tərcüməsi:
Əgər bütün pərdələr çəkilsəydi, mənim Allaha olan yəqinimdə fərq olmazdı.
Bu, yəqinin ən yüksək mərtəbələrindən biridir. Yəni insan bu dünyadan köçərək bərzəx və axirət aləminə daxil olduqda, yəqin baxımından onun hazırkı vəziyyəti ilə həmin aləmdəki vəziyyəti arasında heç bir fərq olmaz. Çünki o, həmin mərhələləri elə bu dünyada ikən bərzəx gözü ilə dərk etmişdir.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani sözünə davam edərək bildirib: Bəzən insanlar bu kimi həqiqətləri ifrat və şişirtmə kimi qiymətləndirirlər. Lakin belə şəxslər imamı olduğu kimi tanımırlar. Əgər onlar imamı tanısaydılar və imamət məqamının mərtəbələrini dərk etsəydilər, bu kimi məqamların əldə edilməsinin çətin olmadığını anlayardılar.
Ayətullah üzma Cəfər Sübhani əlavə edib: Allah-Taaladan diləyək ki, bizə kamil iman bəxş etsin və əməllərimizi imanımıza uyğun qərar versin. Həmçinin, Allah-Taaladan kamil yəqin istəyək. Elə bir yəqin ki, insan həmin mərhələləri aşaraq başqa aləmi elə bu dünyada ikən dərk edə bilsin. Bu, Qurani-Kərimin «أَلْهَاكُمُ التَّکَاثُرُ» ayəsindən başlayaraq «کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ» ayəsinə qədər bəyan olunan həqiqətlərin bariz nümunəsidir.
Əllamə Təbatəbainin (r) Təkasur surəsinin ayələrinin izahı ilə bağlı xatirəsi
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani mərhum Əllamə Təbatəbaini (r) xatırladaraq bildirib: Məni ilk dəfə bu ayəyə diqqət yetirməyə yönəldən məhz mərhum Əllamə Təbatəbai olmuşdur: «کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ». Yəni insan axirəti elə bu dünyada, məhz burada ikən müşahidə edə bilər.
O, sözünə davam edərək bildirib ki, Allah-Taala daha sonra buyurur: «ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَیْنَ الْیَقِینِ». Ayədə işlədilən «ثُمَّ» sözü zaman baxımından sonrakı mərhələyə keçidi ifadə edir. Başqa sözlə, müəyyən müddət keçdikdən sonra müşahidənin daha bir mərhələsi gerçəkləşəcək. Burada söhbət elmül-yəqindən, sonrakı mərhələdə isə eynül-yəqindən gedir. Bu dünyada həmin mərhələ kəşf və mənəvi müşahidə səviyyəsidir, axirətdə isə insan həqiqəti bir növ bilavasitə hiss və dərk edəcək.
Həzrət Ayətullah üzma Sübhani tövsiyə edərək bildirib ki, bu ayələr namazlarda daim oxunmalıdır: «أَلْهَاکُمُ التَّکَاثُرُ حَتَّی زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ». Dünya malını toplamaq bizi özünə elə məşğul edib ki, gecə-gündüz mal-dövlət toplamaq barədə düşünürük və bu məşğuliyyətimiz qəbiristanlığa gedərək torpağın altına düşənədək davam edir.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani daha sonra surənin növbəti ayələrinə diqqət çəkərək bildirib: Allah-Taala buyurur:
كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ. ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
Xeyr! Siz tezliklə biləcəksiniz!
Xeyr, xeyr! Siz tezliklə biləcəksiniz!
Təkasur surəsi, 3 və 4-cü ayə
Biz bu dünyada qəflət içində olmuşuq. Daha sonra isə elmül-yəqin və ondan da yüksək mərtəbə olan eynül-yəqin barədə belə buyurulur:
كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ.لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ
Xeyr! Əgər (həqiqəti) yəqinliklə bilsəydiniz, (belə işlərlə məşğul olmazdınız.) Həqiqətən, siz cəhənnəmi görəcəksiniz.
Təkasur surəsi, 5 və 6-cı ayə
Elmul-yəqin bu dünyaya, eynul-yəqin isə axirətə aiddir.
Axirətə üçün iman və günahlardan çəkinmək
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani daha sonra Allah-Taaladan Sirat körpüsünü sağ-salamat keçməyi, şəriət baxımından qanuni və məqbul olan hacətlərin yerinə yetirilməsini, kamil imana və axirətə dair kamil yəqinə nail olmağı diləyib.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani çıxışı zamanı Qum alimlərindən olan mərhum Ayətullah Mustafa Xansaridən (r) bir xatirə də nəql edərək deyib: Ondan Ayətullah Burucerdi (r) haqqında fikri soruşulduqda belə cavab verib: Mərhum Ayətullah Burucerdi axirətə iman gətirmişdi.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani bu fikrin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayaraq bildirib: Bu məqama diqqət yetirin. Ondan Ayətullah Burucerdi haqqında fikri soruşublar. O isə cavabında mərhum Bürucerdinin axirətə iman gətirdiyini bildirib. Əgər insan həqiqətən axirətə iman gətirmişsə, onun günah etməsi qeyri-mümkündür. Əgər günah edirsə, deməli, onun imanının dərəcəsi olduqca zəifdir. İmanın müxtəlif mərtəbələri vardır. İnsan bəzən günahdan çəkinə bilir, bəzən isə bundan özünü saxlamağa müvəffəq olmur.
Həzrət Ayətullah üzma Cəfər Sübhani çıxışının sonunda Allah-Taaladan kamil iman və ən üstün yəqin diləyərək belə dua edib: Pərvərdigara, İmam Səccad (ə) səndən imanın ən kamil mərtəbəsinə çatmağı istədiyi kimi, biz də səndən bunu diləyirik. Əməllərimizi imanımıza uyğun et. İmam Səccad (ə) səndən ən üstün yəqinə nail olmağı istədiyi kimi, bizi də həmin yəqin mərtəbəsinə çatdır.
Xəbərin sonu
Rəyiniz